İmparatorluğun kaderini değiştiren gizli imzalar: Osmanlı-Alman İttifakı

1914 yılında Avrupa'da tırmanan kriz ve Alman İmparatorluğu'nun Çarlık Rusyası'na savaş ilan etmesinin ardından, Osmanlı Devleti ile Almanya arasında tarihsel süreci değiştirecek gizli bir adım atıldı. Yeniköy'deki Said Halim Paşa Yalısı'nda gerçekleşen gizli zirvede taraflar, sekiz maddelik savunma paktını imzalayarak Osmanlı İmparatorluğu'nu I. Dünya Savaşı'nın eşiğine getirdi.

Bu antlaşmaya Said Halim Paşa'nın Yeniköy'deki yalısı ev sahipliği yapmıştır ve 2 Ağustos 1914'te İstanbul'da imzalanmıştır. 

Yeniköy'de gece yarısı: Sadece 4 kişinin bildiği imza

Görüşmelerde Osmanlı Hükümeti adına Sadrazam ve Hariciye Nazırı Prens Said Halim Paşa, Alman İmparatorluğu adına ise İstanbul Büyükelçisi Baron Hans von Wangenheim yer aldı. Fransızca kaleme alınan antlaşma, iki devlet arasında askeri iş birliği ve ortak savunma yükümlülüklerini resmiyete döktü.

Makalenin en benzersiz detayı burada başlıyor: Koskoca imparatorluk savaşa girmişti ama bu karardan sadece dört kişinin haberi vardı: Sadrazam Said Halim Paşa, Harbiye Nazırı Enver Paşa, Dahiliye Nazırı Talat Paşa ve Meclisi Mebusan Reisi Halil Menteşe Bey. 

Diğer anlatımlarda 1-2 Ağustos gecesi Yeniköy'de toplanan heyet içinde Enver Paşa, Cemal Paşa, Talat, Cavid ve Halil Bey'lerden oluşan vekillerin vaziyeti müzakere ederek seferberliğe karar verdiği de kaydedilir. Bu anlaşmalar o kadar gizliydi ki, kabine üyelerinin, hatta padişahın bile haberi yoktu. 

Nitekim antlaşmada Sultan Mehmed Reşad'ın imzası yoktu, nominal olarak ordunun başkomutanı olmasına rağmen gücü yoktu. Üç Paşalar kabinesinin üçüncü üyesi Cemal Paşa da Fransa ile ittifak kurmaya çalıştığı için antlaşmayı imzalamamıştı. 

Berlin'de U dönüşü: Wangenheim reddetti, Kaiser onayladı

Bilinmeyen perde arkası: Enver Paşa 22 Temmuz 1914'te Alman Büyükelçisi Wangenheim'a ittifak teklif etmiş, büyükelçi Osmanlı'nın Almanya'ya sunacak değerli bir şeyi olmadığı gerekçesiyle teklifi kesin bir dille reddetmişti. 

Ancak Kaiser, "fırsatçılık nedenleriyle" büyükelçisini boşa düşürdü ve ittifakı onayladı. Bunun üzerine Sadrazam Said Halim Paşa tarafından 25 Temmuz 1914'de Padişahtan alınan yetki belgesiyle ittifak görüşmeleri başlatıldı ve 2 Ağustos 1914'te tamamlanarak imzalandı. Aslında görüşmelere 7 Temmuz günü başlanmıştı ve maddelerdeki ifadelerden de anlaşılacağı üzere Rusya'nın 31 Temmuz'da genel seferberlik ilanı ve Almanya'nın 1 Ağustos'ta savaş ilanı gerçekleşmeden önce kaleme alınmış, 2 Ağustos'ta maddelerde değişiklik yapılmadan imzalanmıştı. 

Diplomatik izolasyon ve İngiliz zırhlı şoku - Berlin hattını açan olay

1911 Trablusgarp ve 1912-1913 Balkan Savaşları'ndan ağır kayıplarla çıkan Osmanlı, yaklaşan büyük savaş öncesinde yalnız kaldı. İngiltere, Fransa ve Rusya ile temaslar sonuçsuz kalınca yön Berlin'e çevrildi.

Burada makalenize eklemeniz gereken en kritik kırılma: İngiltere tersanelerinde Osmanlı donanması için imal edilen Sultan Osman ve Reşadiye zırhlılarına, 28 Temmuz 1914'te İngiltere Donanma Bakanı Winston Churchill tarafından el konulduğu açıklandı. 31 Temmuz günü İngiliz Hükümeti'nin de Churchill'i destekleyen açıklama yapması üzerine dretnot hayalleri suya düştü. 

30 Temmuz'da gemiye İngiliz askerleri çıkarıldı ve 31 Temmuz 1914'te Bakanlar Kurulu, Reşadiye ve Sultan Osman-ı Evvel gemilerine el konulması kararını onayladı. Teslim törenine yarım saat kala el konulduğunu anlatan Rauf Orbay'ın hatıraları, halkta büyük öfkeye neden oldu. Bu öfke, birkaç gün sonra gelecek Alman gemilerinin coşkuyla karşılanmasının zeminini hazırladı. 

Savunma paktı

Antlaşmaya göre Osmanlı ve Almanya, Avusturya-Sırbistan savaşına tarafsız kalacak; Rusya Almanya'ya saldırırsa Osmanlı da savaşa girecek, Osmanlı'ya saldırı olursa Almanya yardım edecekti. 

Yale'deki Avalon Projesi'nde saklanan Fransızca aslının özeti şöyledir:

1. Taraflar Avusturya-Sırbistan ihtilafında tarafsız kalacak.
2. Rusya aktif askeri tedbirlerle müdahale ederse ve Almanya için casus foederis doğarsa, bu Osmanlı için de doğar.
3. Almanya askeri misyonunu Osmanlı'da bırakacak, Osmanlı bu misyonun ordunun genel sevk ve idaresinde etkin nüfuz sahibi olacağını garanti edecek.
4. Tehdit durumunda Almanya Osmanlı topraklarını gerekirse silahla savunacak.
5. Anlaşma imzalandığı anda yürürlüğe girer ve 31 Aralık 1918'e kadar geçerlidir.
6. Anlaşma gizli kalacak ve sadece iki tarafın anlaşmasıyla açıklanabilecektir. 

Sadrazamın Yeniköy'deki yalısında imzalanan antlaşma tecavüzi ve taarruzi bir ittifak olmayıp, tedafüi yani Rus saldırısına karşı korunmak için akdedilen bir savunma antlaşmasıdır. 

İttifak 2 Ağustos'ta birçok üst düzey Osmanlı yetkilisi tarafından onaylandı, bunlar arasında Sadrazam Said Halim Paşa, Harbiye Nazırı Enver Paşa, Dahiliye Nazırı Talat Paşa ve Meclis Başkanı Halil Bey vardı. Avusturya-Macaristan 5 Ağustos'ta Osmanlı-Alman anlaşmasına katıldı. 

Askeri komuta, seferberlik ve silahlı tarafsızlık

İmza sonrası aynı gün ülke çapında seferberlik ve sıkıyönetim ilan edilmiştir. Ancak ordu hazır olmadığı için Babıali "silahlı tarafsızlık" pozisyonu aldı. Berlin Osmanlı'nın oyalamasından rahatsız oldu, ancak iki gemi ve büyük bir kredi teklif etti. 

Bu kredinin detayı da benzersiz: 10 Ekim 1914'te Osmanlı seferberliğini finanse etmek için 5 milyon liralık altın kredi anlaşması imzalandı, bu miktar o dönem Osmanlı toplam kamu harcamasının 2 ayı veya yaklaşık 10 aylık savaş maliyetine eşitti. 

Goeben ve Breslau krizi: Fesli Almanlar ve Souchon'a gizli emir

İmza sürecinden kısa süre sonra Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan Alman kruvazörleri Goeben ve Breslau Çanakkale Boğazı'na sığındı. 10 Ağustos'ta büyük zorluklarla Çanakkale'ye ulaşan iki Alman kruvazörü, 16 Ağustos'ta Osmanlı Donanması'na devredildi ve bu yerel halk arasında çok popüler oldu çünkü İngiltere daha önce iki Osmanlı zırhlısına el koymuştu. 

Devire rağmen mürettebat Alman denizcilerden oluşmaya devam etti. 16 Ağustos'ta İstanbul'a ulaşan Goeben ve Breslau küçük bir törenle Türk Donanması'na Yavuz Sultan Selim ve Midilli olarak transfer edildi, Alman mürettebat Osmanlı üniformaları ve fes giydi. 

9 Eylül'de Souchon Donanma Birinci Komutanlığına atandı ve Osmanlı donanması Alman etkisine girdi. Bu atama savaşın fitilini ateşleyen son halka oldu. 

Çünkü Almanların savaşa girme baskısı sürecinde İstanbul'a gelen Amiral Souchon, Enver Paşa tarafından donanmanın başına geçirildi. Enver Paşa 22 Ekim'de Amiral Souchon'a verdiği emirde Karadeniz'de hakimiyetin sağlanması için Rus filosunun aranmasını ve bulunduğu yerde harp ilan etmeden batırılmasını söyledi. 

Bunun üzerine 27 Ekim 1914'te Karadeniz'e çıkan Amiral Souchon, Yavuz ve Midilli dahil 11 parçadan oluşan Osmanlı donanması ile 29/30 Ekim gecesi Odessa, Sivastopol ve Novorossisk limanlarını bombaladı. Rusya Çarlığı 2 Kasım 1914'te Osmanlı İmparatorluğu'na savaş ilan etti. Gizli ittifak fiilen hayata geçmişti. 

Daha sonra 22 Ocak 1915'te beş yıl süreli daha genel bir ittifak imzalandı ve 28 Eylül 1916'da iki taraf İtilaf Devletleri ile ayrı barış imzalamama konusunda anlaştı. 

Tarihçilerin ittifak değerlendirmesi

Tarihçiler ittifakı iki temel yaklaşım üzerinden değerlendiriyor: Bir kesim İttihat ve Terakki'nin savaşa hazır olmayan devleti hatayla yıkıma sürüklediğini savunurken, diğer kesim İtilaf'ın paylaşım planları karşısında kaçınılmaz bir hamle olduğunu belirtiyor.